?

Log in

No account? Create an account

Previous Entry | Next Entry

У пісьмовых крыніцах Глыбокае ўпершыню ўзгадваюць у 1414 годзе. Хаця, яшчэ не так даўно датай першых напамінаў лічыўся 1514 год, калі пра паселішча ў Метрыцы ВКЛ напісалі як пра двор Зяновічаў.

Праз Глыбокае бяжыць рака Бярозаўка, якая падзяляе горад на дзве часткі і з'яўляецца прыгожым і ўтульным месцам адпачынку сучасных гараджан, а калісьці гэта рака была сапраўднай мяжой, якая падзяляла мястэчка на дзве часткі. Першая (паўднёва-заходняя) частка належыла прадстаўнікам роду Зяновічаў. Пазней у выніку шлюба гэтая частка перайшла да Радзівілаў, а пасля да Вітгенштэйнаў. Другая (паўночна-ўсходняя частка) амаль увесь час належыла прадстаўнікам роду Корсакаў. Горад дзялілі паміж сабой не толькі ўладары, але і ваяводствы – радзівілаўскія землі былі ў складзе Віленскага ваяводства, а корсакаўскія адносіліся да Полацкага.


У XVI ст Глыбокае становіцца мястэчкам, тады ж тут быў заснаваны кальвінскі збор, пры якім была адчынена бібліятэка і школа, а на двух цэнтральных гандлёвых плошчах праводзіліся кірмашы (уладароў жа было два, значыцца і цэнтраў два). XVI–XVIІ стагоддзі адзначаюцца для мястэчка не толькі добрымі зменамі, але і пастаяннымі войнамі паміж Маскоўскай дзяржавай і Рэччу Паспалітай. Маскоўскае войска кватэравалася ў горадзе тры гады і пачас свайго знаходжання ў мястэчку нават збудавала тут невялікую драўляную крэпасць для свайго гарнізона. 6 лістапада 1661 года войска ВКЛ разбіла маскавітых, захапіла 6 гармат, вялікі запас пораху і пакінула ляжаць на полі бітвы 6 тысяч рускіх салдат.

Акрамя войнаў, гандляроў, рэлігій, якія змянялі выгляд Глыбокага, карэктыроўку ў плавананне горада таксама ўносілі пажары. Большасць дамоў у мястэчку былі драўляныя і любое адкрытае полымя, ды яшчэ ў сухое надвор'е могло стаць штуршком да вялікай бяды. Найбольш спусташальныя з пажараў адбыліся ў 1661 і 1700 гады. Пасля кожнага з іх, горад аднаўляўся наноў, а на месца драўляным будынкам паступова прыходзілі каменныя.

У 1791 годзе адбываецца Другі падзел Рэчы Паспалітай, падчас якога Глыбокае было далучана на Расійскай імперыі. Гэта падзея прынесла змены ва ўсе сферы жыцця, а таксама прывяла да тэрытарыяльных перадзелаў. Падчас перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, два розныя кавалкі Глыбокага – радзівілаўскія і корсакаўскія землі – нарэшце ўваходзяць у склад аднаго Дзісненскага павету.

Дзіўна, але паўстанні Тадэвуша Касцюшкі і Кастуся Каліноўскага неяк абмінулі мястэчка гістарычнымі ўзгадкамі. Затое ў руска-французскую вайну 1812 года у Глыбокім на 6 дзён спыняўся імператар Напалеон, што пакінула ў народзе шматлікія паданні, чуткі і расповяды. Паўстанне 1830–31 гадоў, таксама не абмінула мястэчка, у красавіку–траўні 1831 года тут адбываліся баі паўстанцаў з рускімі вайскамі.

1842 год у гісторыі Глыбокага звязан з грунтоўнымі пераменамі – паўночна-ўсходняя частка мястэчка, якая раней належыла Корсакам, пераходзіць да дзяржавы, а паўднёва-заходняя частка (радзівілаўская) застаецца прыватнай уласнасцю.

У 1886 годзе ў Глыбокім дзейнічалі народнае вучылішча, бровар, вінакурня, цагельны завод, прыватныя крамы, кожную нядзелю разгортваўся рынак і 2 разы на год адбываліся кірмашы. З рэгілійных устаноў у Глыбокім дзейнічала царква, касцёл, 6 малітвенных габрэйскіх дамоў і адна сінагога. Паводле перапісу 1897 года, у мястэчку 5 564 жыхары, з якіх каля 3 000 – габрэі.

У Першуюсусветную вайну да Глыбокага была пракладзена чыгунка.У лістападзе 1917 года былі арганізаваны першыя Саветы. У сакавіку 1918 года Глыбокае знаходзіцца ў складзе БНР. У руска-польскую вайну каля мястэчка адбыліся баі, у якіх загінула каля 1 500 чалавек. З 1921 па 1939 гады (пасля Рыжскага міру і падзелу Беларусі) Глыбокае знаходзіцца ў складзе Польшчы, а з 1940 года пасля ўз'яднання Заходняй і Усходняй Беларусі з'яўляецца цэнтрам раёна. У гады Другой сусветнай вайны тут дзейнічала гетта, дзе загінула каля 3000 габрэяў, і канцлагер Беразвечча, дзе ўтрымліваліся савецкія і італьянскія ваеннапалонныя. Вызвалены горад быў 3 ліпеня 1944 года.

Гістарычныя звесткі далі нам магчымасць зразумець віхуры і ростанні мястэчка. А зараз, давайце прайдзём па цікавых мясцінах для турыста.

У Глыбокім ёсць прыгожыя гістарычныя рэгілійныя будынкі, якія засталіся нам яшчэ з часоў, калі ўладаром паўночна-ўсходняй часткі мястэчка быў Язэп Корсак (1570–1643), дзяржаўны дзеяч ВКЛ, мсціслаўскі стараста і ваявода, удзельнік войнаў з Маскоўскай дзяржавай. Дзяцей ён не меў, таму мусіць напрыканцы жыцця задумаўся пра духоўны спачын і пачаў фундаваць з'яўленне ў мястэчку двух кляштараў і трох касцёлаў. Па тэстаменту ў 1643 годзе пакідае ўсім апекаваным кляштарам і касцёлу землі і сваю маёмасць.

У 1639 годзе, Язэп Корсак на сваіх землях пачынае будаўніцтва кляштара кармелітаў босых і касцёла Сэрца Іесуса. Пасля смерці знакаміты фундатар менавіта ў скрыпце гэтага касцёла знайшоў свой апошні спачын. Кляштар з-за пастаянных войнаў Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай быў дабудаваны толькі ў 1664 годзе, праз тры гады пасля вызвалення ад маскоўскіх захопнікаў. Але ўжо ў 1735 годзе з-за пашкоджанняў падчас пажару яго фасады патрабавалі перабудоў. Архітэктарам рэканструкцыі выступіў Іаган Глаўбіц, які надаў касцёлу рысы поздняга барока, і стаў стваральнікам новага стыля на прасторах былога ВКЛ – "віленскае барока". https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0. Чаму віленскае? Таму, што першы касцёл Глаўбіц перабудаваў у сталіцы ВКЛ Вільні, затым быў перабудаваны фасад касцёла ў Глыбокім.


У кляштары пасля будаўніцтва размеціліся: свецкая школа, шпіталь, аптэка, лабараторыя, бібліятэка на 2500 кніг, гаспадарчыя памяшканні, а таксама 40 музыкаў. Пасля паўстання Каліноўскага 1863 года, на тэрыторыі былой ВКЛ, царская ўлада пачала закрыццё касцёлаў з-за іх прыязнага стаўлення да паўстанцаў. Не пазбегнуў гэтага і касцёл Сэрца Іесуса. У 1865 годзе яго перадалі праваслаўнай царкве, якая адразу пачала перабудову ў храме. Так, над касцёлам і яго цэнтральным нефам узнялі цыбулепадобны купал, а ў 1878 годзе пераасвяцілі ў праваслаўную Свята-Раства-Багародзіцкую царкву.


Напрыканцы ХІХ ст новыя ўладары каталіцкай спадчыны разабраліся і з непатрэбным ім кляштарам – адну частку разабралі, а другую аддалі пад паліцэйкую ўправу. Пасля Рыжскага міру і падзелу Беларусі на савецкую і польскую, Глыбокае апынулася на тэрыторыі Польшчы. У гэтыя часы касцёл кармелітаў быў вернуты каталікам і рэканструяваны. А ў 1944 годзе пры адыходзе нямецкіх войск у будынку адбыўся пажар, падчас якога згарэла вежа і цыбулевы купал. З 1990-х у былым касцёле размяшчаецца праваслаўны сабор.


Акрамя афарбоўкі вонкавых сцен "новыя-старыя" ўладары ў 2000-я гады зафарбавалі таксама старажытныя роспісы храма, якія адносіліся яшчэ да часоў кармелітаў, а таксама павесілі на ўваходных дзвярах праклён усім тым, хто будзе фатаграфаваць унутры будынка.


На супрацьлеглым баку плошчы, недалёка ад сучаснай праваслаўнай царквы знаходзіцца Траецкі касцёл.


Каталіцкая парафія была заснавана ў Глыбокім яшчэ ў XVII ст. Фундатарам з'яўляўся ўладар Глыбокага – Язэп Корсак, ён у 1642 годзе адчыніў у мястэчку драўляны касцёл. Праз 100 год, будынак патрабаваў перабудовы і ў 1764 годзе пачалося ўзвядзенне новага, мураванага касцёла. Яго асаблівасцю сталі вежы, якія былі роўнымі, аднаяруснымі і з купаламі. Такі выгляд Траецкага касцёла застаўся толькі на фатаздымках.


Пасля 1878 года, калі былы кармеліцкі касцёл Сэрца Іесуса быў пераасвечаны ў праваслаўную царкву ўзнікла патрэба ў пашырэнні касцёльнай тэрыторыі. Стары будынак не ўмяшчаў такую колькасць прыхаджан мястэчка і касцёл перабудавалі (фасад не кранулі). Падчас перапланіроўкі таксама было прынята рашэнне надбудаваць два ярусы на вежах. Гэта надавала касцёлу больш узнёслы выгляд і падымала па вышыні яго над праваслаўнай царквой.


Яшчэ ў 1970-я гадах горад мог пахваліцца яшчэ адным прыгожым будынкам – касцёлам св.Пятра і Паўла.


Знаходзіўся ён на беразе возера Падлужнага ў вёсцы Беразвечча (зараз у межах горада). Былы ўладар Глыбокага Леў Корсак, бацька Язэпа, пабудаваў там ўніяцкую царкву і быў пахаваны каля яе сцен. У 1634 годзе, усё той жа няспынны фундатар Глыбокага Язэп Корсак, перадае ўніятам землі ў Беразвеччы і ў апошнія гады свайго жыцця пачынае фундаваць з'яўленне там кляштара базыльянаў. У 1643 годзе, адразу пасля смерці фундатара, кляштар базыльянаў быў заснаваны. Мураваны будынак храма быў пабудаваны каля яго ў 1763 годзе ў папулярным на той час стылі "віленскага барока" і меў шмат роднасных элементаў з полацкай Сафіяй. Ордэн ганарыўся невялікай школай па вывучэнню прыродазнаўчых навук, а таксама навучаў выхаванцаў замежным мовам. Пасля скасавання Брэсцкай уніі ў 1839 гозе і аб'яднання ўніяцтва з праваслаўем кляштар застаўся без гаспадароў. Пакуль у 1842 годзе яго спачатку не аддалі праваслаўнаму мужчынскаму манастыру, а затым – жаночаму. У 1919 годзе кляштар перадалі каталікам, якія асвяцілі касцёл у гонар св.Пятра і Паўла, а былыя будынкі кляштара аддалі гарнізону польскіх памежнікаў, бо ўсяго толькі ў 25 км ад Глыбокага праходзіла польска-савецкая мяжа. Напрацягу 1930-х гадоў у будынку была праведзена рэстаўрацыя, пасля якой была зраблена поўная фотафіксацыя Петрапаўлаўскага касцёла. Сёння можна знайсці фатаздымкі глыбоцкага касцёла сярод прац знакамітых фатографаў таго часу – Яна Булгака, Фердынанда Рушчыца, Юліўша Клоса і інш.






Пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР на тэрыторыі кляштара размяшчаўся спачатку сталінскі канцлагер, а затым нямецкі канцэнтрацыйны лагер. Падчас Другой сусветнай вайны ў лагеры смерці ўтрымлівалася звыш 27 тыс. савецкіх і італьянскіх ваеннапалонных. Пасля вайны былы кляштар савецкую і нямецкую спецыялізацыю не змяніў – у намоленых сценах размясцілася турма. У 1970-я, гады змагання з рэлігіяй, касцёл быў цалкам зруйнаваны, а тэрыторыя і былыя будынкі базыльянаў засталіся ў карыстанні папраўчай калоніі строгага рэжыму, якая дзейнічае тут і зараз, і лічыцца адной з самых строгіх у сучаснай Беларусі. А хараство былой прыгажосьці храма сёння можна пабачыць толькі на старых фатаздымках.


фота з www.globus.tut.by


фота з www.globus.tut.by

А ўявіць, як бы выглядаў касцёл св.Пятра і Паўла ў Глыбокім у нашыя дні, можна праз 3Dрэканструкцыі.


Недалёка ад дарогі на кляштар базыліянаў, побач з Вялікім возерам, у Глыбокім знаходзяцца старыя габрэйскія могілкі.

фота з www.radzima.org


фота з www.radzima.org

Калісьці, габрэйскае насельніцтва складала 63 % насельніцтва мястэчка, і вядома рабіла вялікі ўплыў на выгляд Глыбокага і надавала яму вялікую нацыянальную разнастайнасць. Перад вайной у горадзе мелася свая сінагога (1762 года) і школа для габрэйскіх дзяцей, габрэі мелі свае крамы і майстэрні. У часы Другой сусветнай вайны ў Глыбокім было створана гетта, ў якім ўтрымлівалася да 8 тыс. Габрэяў, сагнаных сюды з усяго наваколля. 20 жніўня 1943 года карныя атрады растралялі і спалілі 5 000 габрэяў. Тыя, хто выжыў, пасля вайны з'ехалі з Беларусі. На сённяшні дзень у Глыбокім габрэяў няма зусім. Цэлы пласт людзей, якія стваралі рэлігійную разнайстайнасць Беларусі, быў сцерты.

сінагога, 1916 год. фота з www.radzima.org

Да апошняга часу могілкі знаходзіліся ў занядбаным стане і зарасталі пустазеллем. Толькі ў 2015 годзе габрэйскімі дабраахвотнікамі і гісторыкамі былі зладжаны працы па ўпарадкаванню тэрыторыі. Падчас працы былі падняты з зямлі сотні старых камянёў, сярод якіх былі выяўлены надмагільныя пліты, якія датуюцца XVIІІ стагоддзем. З расколатых частак надмагільных пліт валанцёрамі была выкладзена зорка Давіда, якую можна заўважыць толькі з вышыні.

фота з www.radzima.org

Вандруем па мястэчку далей? ГЛЫБОКАЕ (Віцебская вобласць). Частка 2. http://azarkinm.livejournal.com/175789.html

Comments

( 5 comments — Leave a comment )
uladzimer
Nov. 23rd, 2016 07:23 pm (UTC)
Чаму б вам не напісаць выдатную краязнаўчую кнігу з шыкоўнымі ілюстрацыямі? Купіў бы першым, бо такой літаратуры ў нас бракуе.
azarkinm
Nov. 24th, 2016 02:43 am (UTC)
Пачуць ад вас такое вельмі прыемна. Але я вельмі крытычна стаўлюся да сваіх пастоў, мне заўсёды падаецца, што можна было і лепей.
uladzimer
Nov. 24th, 2016 03:20 pm (UTC)
Жаданьне ўдасканальваць свае тэксты зразумелае. Але ідэальны тэкст не напішацца ніколі. Таму важна, каб тэкст (кніга) з'явіўся ў свой час.
azarkinm
Nov. 25th, 2016 05:16 am (UTC)
Згодна. Апошні сказ вельмі трапны.
livejournal
Nov. 23rd, 2016 07:34 pm (UTC)
Дзень добры! Ваш запіс трапіў у топ-25 папулярных запісаў LiveJournal Беларусі! Больш падрабязна пра рэйтынг чытайце ў Даведцы.
( 5 comments — Leave a comment )

Profile

leta i ja
azarkinm
AzarkinM

Latest Month

May 2018
S M T W T F S
  12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031  

Tags

Powered by LiveJournal.com